Autor:

O macierzyństwie w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rozstrzyga urodzenie dziecka: matką jest kobieta, która je urodziła. Jeżeli akt urodzenia nie wskazuje matki albo wskazuje inną kobietę, najpierw trzeba ustalić, jaki stan został już urzędowo ujawniony. Od tego zależy wybór między ustaleniem a zaprzeczeniem macierzyństwa. Są to powództwa dotyczące pochodzenia dziecka, z własnym kręgiem stron i terminami.

Przed przygotowaniem pisma warto położyć obok siebie zupełny odpis aktu urodzenia, dokumentację dotyczącą porodu i daty uzyskania informacji o rozbieżności. Samo przekonanie rodziny albo prywatny wynik badania nie wskazują jeszcze, przeciwko komu skierować pozew. Błąd w wyborze powództwa może kosztować czas, którego przy zaprzeczeniu jest niewiele.

Ustalenie czy zaprzeczenie: od czego zacząć

Odrębna przeszkoda wynika z art. 124¹ KRO. Jeżeli rodzice wyrazili przed sądem zgodę na przysposobienie bez wskazania osoby przysposabiającego, nie jest dopuszczalne sądowe ustalenie ani zaprzeczenie pochodzenia przysposobionego. Dlatego przed wyborem powództwa o macierzyństwo trzeba sprawdzić dokumenty wcześniejszej adopcji. Zakazu nie przenosi się na każdy rodzaj przysposobienia.

Ustalenia macierzyństwa można żądać, jeżeli sporządzono akt urodzenia dziecka nieznanych rodziców albo macierzyństwo kobiety wpisanej jako matka zostało zaprzeczone. Jeżeli akt nadal wskazuje jako matkę kobietę, która dziecka nie urodziła, właściwym problemem jest zaprzeczenie tego macierzyństwa. Nie należy zakładać, że samo żądanie wpisania innej osoby pozwoli pominąć istniejący stan pochodzenia.

Przykład hipotetyczny: dorosłe dziecko znajduje dokumenty wskazujące, że poród odbyła inna kobieta niż wpisana w akcie. Zanim przygotuje żądanie ustalenia właściwej matki, powinno sprawdzić podstawę i możliwość podważenia aktualnego wpisu. Jeżeli natomiast akt dotyczy dziecka nieznanych rodziców, punkt wyjścia jest inny. Nie jest to także sprawa o zmianę opiekuna lub o przysposobienie.

Spór o matkę trzeba oddzielić od sporu o ojca. Gdy problemem jest domniemanie pochodzenia od męża matki, znaczenie ma powództwo o zaprzeczenie ojcostwa męża matki. Przy wcześniej dokonanym uznaniu ojcostwa należy zbadać odrębny tryb ustalenia bezskuteczności uznania. Dat i pozwanych z tych postępowań nie przenosi się automatycznie na macierzyństwo.

Kto pozywa kogo przy ustaleniu macierzyństwa

Dziecko wytacza powództwo przeciwko matce. Jeżeli matka nie żyje, pozwanym jest kurator ustanowiony przez sąd opiekuńczy. Matka występuje przeciwko dziecku, a gdy ono nie żyje — przeciwko odpowiednio ustanowionemu kuratorowi. To szczególna konstrukcja procesowa; nie polega na pozwaniu dowolnego członka rodziny zmarłej osoby.

Matka nie może wytoczyć powództwa o ustalenie macierzyństwa po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności. Jeśli dziecko zmarło przed pełnoletnością, może to zrobić do dnia, w którym osiągnęłoby pełnoletność. Przepis ten ogranicza uprawnienie matki; nie ustanawia identycznej granicy dla własnego powództwa dziecka. W razie śmierci dziecka, które już wystąpiło z powództwem, ustalenia mogą dochodzić jego zstępni, z uwzględnieniem reguł podjęcia zawieszonego postępowania.

Pozwani w sprawie o zaprzeczenie macierzyństwa

Krąg pozwanych zależy od tego, kto kwestionuje wpis. Dziecko pozywa kobietę wpisaną jako matka, a jeżeli ona nie żyje — kuratora ustanowionego przez sąd opiekuńczy. Kobieta, która dziecko urodziła, pozywa kobietę wpisaną oraz dziecko; jeśli wpisana kobieta nie żyje, pozywa dziecko. Kobieta sama wpisana w akcie występuje przeciwko dziecku.

Powództwo może też wytoczyć mężczyzna, którego ojcostwo zostało ustalone z uwzględnieniem macierzyństwa wpisanej kobiety. Pozywa dziecko i tę kobietę, a po jej śmierci — dziecko. Nie jest to ogólne uprawnienie każdego mężczyzny zainteresowanego wynikiem. Przy udziale małoletniego trzeba dodatkowo zbadać sposób reprezentacji i ewentualny konflikt interesów; rolę tę wyjaśnia poradnik o reprezentancie dziecka w sporze z rodzicem.

Roczne terminy mają różne początki

Matka oraz kobieta wpisana w akcie jako matka mają na wytoczenie powództwa o zaprzeczenie macierzyństwa rok od sporządzenia aktu urodzenia. Ustawa wskazuje tu datę aktu, a nie dzień późniejszego otrzymania wyniku badania czy powzięcia podejrzeń. Dlatego trzeba ustalić dokładną datę sporządzenia dokumentu, zamiast poprzestać na dacie porodu.

Dla uprawnionego mężczyzny roczny termin biegnie od dowiedzenia się, że wpisana kobieta nie jest matką dziecka, jednak powództwo musi zostać wytoczone nie później niż do pełnoletności dziecka. Dziecko po osiągnięciu pełnoletności ma rok od dowiedzenia się, że nie pochodzi od wpisanej kobiety. Jeżeli wiedziało o tym wcześniej, termin dla jego powództwa biegnie od osiągnięcia pełnoletności.

Do tych terminów stosuje się odpowiednio art. 64–65 KRO. Art. 64 obejmuje całkowite ubezwłasnowolnienie z powodu choroby psychicznej lub innych zaburzeń psychicznych, na które uprawniony zapadł w trakcie terminu. Przedstawiciel ustawowy ma rok od ustanowienia; dopiero gdy dowiedział się o braku pochodzenia po upływie tego roku, termin wynosi rok od uzyskania tej wiadomości. Jeżeli przedstawiciel nie wystąpił z powództwem, uprawniony może działać po uchyleniu ubezwłasnowolnienia: zasadniczo ma rok od uchylenia, a rok od wiadomości dopiero wtedy, gdy uzyskał ją po upływie pierwszego roku. Art. 65 wymaga zarówno wystąpienia choroby lub zaburzeń w trakcie terminu, jak i istnienia podstaw do całkowitego ubezwłasnowolnienia, mimo że go nie orzeczono; w tej sytuacji przewiduje rok od ustania choroby lub zaburzeń. Nie każda choroba ani samo opóźnienie w zdobyciu dokumentów uruchamia ten wyjątek.

Przy dawnych zdarzeniach i sprawach już toczących się w 2019 r. trzeba uwzględnić przepisy przejściowe. Art. 5 ustawy z 16 października 2019 r. nakazał stosować nowe zasady w sprawach wszczętych i niezakończonych przed jej wejściem w życie 30 listopada 2019 r. Dla powództwa wytoczonego przez dziecko w takiej sprawie przewidział, że termin nie może skończyć się wcześniej niż po trzech latach od wejścia ustawy. Nie jest to nowy trzyletni termin dla każdego pozwu wnoszonego dzisiaj.

Śmierć dziecka i możliwość działania prokuratora

Zaprzeczenie macierzyństwa po śmierci dziecka co do zasady nie jest dopuszczalne, chyba że dziecko zmarło już po wszczęciu postępowania. Jeżeli to dziecko było powodem, zaprzeczenia mogą dalej dochodzić jego zstępni. KPC przewiduje zawieszenie po śmierci dziecka będącego powodem; zstępni muszą zgłosić wniosek o podjęcie w ciągu sześciu miesięcy od wydania postanowienia o zawieszeniu, inaczej sąd umorzy sprawę. To osobny termin, niezastępujący rocznego terminu na wniesienie pozwu.

Przy śmierci dziecka będącego pozwanym KPC przewiduje kuratora wstępującego do sprawy. W powództwie dziecka śmierć pozwanej prowadzi do zawieszenia do czasu ustanowienia kuratora przez sąd orzekający. Dlatego trzeba odróżnić śmierć przed rozpoczęciem sprawy od śmierci już podczas procesu.

Prokurator może wystąpić o ustalenie lub zaprzeczenie macierzyństwa, gdy wymaga tego dobro dziecka albo ochrona interesu społecznego. Przy dziecku zmarłym jako małoletnie może wnieść powództwo o zaprzeczenie do dnia, w którym dziecko osiągnęłoby pełnoletność. Nie może go wytoczyć, jeśli dziecko zmarło już jako pełnoletnie. Zawiadomienie prokuratora wymaga przedstawienia dokumentów i problemu; nie oznacza automatycznego wniesienia pozwu ani prostego przywrócenia terminu osobie prywatnej.

Dokumenty, dowody i sąd

Potrzebne są przede wszystkim akt urodzenia, dokumenty porodu, wskazanie osób uczestniczących w zdarzeniach oraz dokumenty pokazujące, kiedy uprawniony uzyskał konkretną informację. Warto osobno opisać, co potwierdza tożsamość rodzącej, a co wyłącznie więź genetyczną. Materiał genetyczny nie powinien przesłaniać ustawowej reguły, według której matką jest kobieta, która urodziła dziecko.

Sprawy o ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka należą w pierwszej instancji do sądu rejonowego. Miejscowo punktem wyjścia jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego. Przy ustaleniu pochodzenia można skorzystać także z właściwości przemiennej według miejsca zamieszkania osoby uprawnionej; nie należy rozciągać tego przepisu automatycznie na zaprzeczenie. Korzystanie z pomocy kancelarii w Legnicy samo nie rozstrzyga właściwości sądu.

Rozprawa odbywa się mimo niestawiennictwa jednej ze stron. Nie można też prowadzić swobodnie kilku odrębnych procesów o sprzeczne ustalenia pochodzenia: KPC wyłącza powództwo wzajemne i wszczynanie osobnej sprawy filiacyjnej w trakcie już trwającej, dopuszczając jednak odpowiednie żądanie strony pozwanej w tej sprawie. Przed kolejnym pozwem należy zatem sprawdzić, jakie postępowania już toczą się z udziałem dziecka.

Datę uzyskania wiadomości warto powiązać z konkretnym zdarzeniem i dowodem: odebraniem dokumentacji, rozmową z osobą posiadającą wiedzę o porodzie albo otrzymaniem wyniku badania. To propozycje uporządkowania materiału, a nie zasada, że w każdej sprawie termin zaczyna się dopiero od badania. W chronologii należy rozdzielić pierwszą wiadomość o braku pochodzenia od późniejszego zdobycia mocniejszych dowodów. Pozwala to ocenić termin bez utożsamienia tych dwóch zdarzeń.

Opłaty i przygotowanie decyzji

Strona dochodząca ustalenia macierzyństwa korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych. Powództwo o zaprzeczenie macierzyństwa podlega opłacie stałej 200 zł; zwolnienia dotyczącego ustalenia nie przenosi się na nie automatycznie. W konkretnej sprawie trzeba również uwzględnić sposób pokrycia wydatków dowodowych i ewentualny wniosek o indywidualne zwolnienie od kosztów.

Na konsultację w zakresie prawa rodzinnego w Legnicy warto przygotować jedną chronologię: urodzenie, sporządzenie aktu, uzyskanie informacji, pełnoletność, wcześniejsze procesy oraz ewentualne zgony uczestników. Pozwala to oddzielić rzeczywisty spór o macierzyństwo od kwestii ojcostwa i ocenić właściwe żądanie, strony oraz terminy przed wniesieniem pisma.

Podstawy prawne i stan opracowania

Stan prawny opracowania: 20 października 2026 r. Zastosowanie opisanych zasad zależy od dokumentów i okoliczności konkretnej sprawy.